Ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ KH&CN) - Ảnh: VGP/Thu Giang
Báo điện tử Chính phủ có cuộc trao đổi với ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ KH&CN) xung quanh cơ hội, thách thức và những đột phá thể chế cần thiết để thúc đẩy mô hình "doanh nghiệp một người" tại Việt Nam.
Thưa ông, "doanh nghiệp một người" được hiểu như thế nào và khác gì so với hộ kinh doanh hay freelancer?
Ông Phạm Đức Nghiệm : "Doanh nghiệp một người" là mô hình trong đó một cá nhân có thể vận hành toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp nhờ công nghệ số, nền tảng trực tuyến và trí tuệ nhân tạo.
Đây không phải là lao động tự do theo nghĩa truyền thống, mà là một chủ thể kinh doanh có khả năng mở rộng quy mô, tiếp cận thị trường toàn cầu và tạo ra giá trị dựa trên tri thức, dữ liệu và sáng tạo cá nhân.
Khác với hộ kinh doanh vốn phụ thuộc địa bàn và quản trị thủ công, doanh nghiệp một người vận hành trên môi trường số, tự động hóa nhiều khâu và có thể phát triển vượt khỏi giới hạn địa lý.
Còn freelancer chủ yếu bán kỹ năng theo từng dự án, trong khi doanh nghiệp một người hướng tới việc xây dựng sản phẩm, thương hiệu và hệ sinh thái kinh doanh của riêng mình.
Điều quan trọng hơn, mô hình này phản ánh xu thế "trao quyền cho cá nhân" trong thời đại AI: Một người có thể làm được những việc trước đây cần cả một tổ chức.
"Mắc kẹt giữa hai dòng"
Vì sao thời điểm hiện nay được xem là "chín muồi" để thúc đẩy mô hình này tại Việt Nam? Rào cản lớn nhất là gì, thưa ông?
Ông Phạm Đức Nghiệm: Việt Nam đang đứng trước một thời điểm đặc biệt thuận lợi để thúc đẩy mô hình "doanh nghiệp một người".
Chúng ta có dân số trẻ, tỉ lệ sử dụng internet và smartphone thuộc nhóm cao nhất khu vực, thương mại điện tử phát triển mạnh, cộng đồng freelancer – nhà sáng tạo nội dung – chuyên gia độc lập ngày càng đông đảo.
Đặc biệt, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang làm giảm mạnh chi phí khởi nghiệp: Những công việc từng cần cả một đội ngũ nay có thể được tự động hóa bởi công nghệ.
Tuy nhiên, để mô hình này thực sự bứt phá, chúng ta phải đối diện thẳng thắn với những điểm nghẽn thể chế đã tồn tại nhiều năm.
Điểm nghẽn lớn nhất là khung pháp lý hiện nay vẫn được thiết kế cho doanh nghiệp truyền thống, nhiều lao động, quản trị bằng hồ sơ giấy. Trong khi đó, doanh nghiệp một người cần thủ tục cực kỳ đơn giản, chi phí tuân thủ thấp, quản trị số toàn trình và khả năng vận hành linh hoạt.
Việc thiếu một mô hình pháp lý phù hợp khiến hàng triệu cá nhân kinh doanh vẫn "đứng giữa hai dòng": Nếu là hộ kinh doanh thì thiếu tư cách pháp nhân và khó mở rộng; nếu lập công ty thì phải gánh bộ máy kế toán – thuế – báo cáo vượt quá nhu cầu thực tế.
Một rào cản khác là tâm lý e ngại thuế và kế toán. Nhiều cá nhân sợ bị "ràng buộc" bởi nghĩa vụ kê khai, hóa đơn, báo cáo tài chính. Đây là rào cản tâm lý nhưng lại có tác động rất thật, khiến nhiều người chọn hoạt động phi chính thức thay vì bước vào khu vực kinh tế số chính thức. Ngoài ra, chính sách an sinh cũng đang tạo áp lực.
Theo quy định mới, hộ kinh doanh phải đóng BHXH bắt buộc với mức gần 30% mức trần/sàn lương. Điều này khiến nhiều cá nhân lo ngại chi phí cố định tăng cao, đặc biệt trong giai đoạn khởi nghiệp.
Tuy nhiên, điều đáng mừng là các bộ, ngành đã bắt đầu chủ động tháo gỡ. Bộ KH&CN cùng Bộ Tài chính đã phối hợp nghiên cứu mô hình doanh nghiệp một người, đánh giá tác động và đề xuất hướng cải cách.
Bộ KH&CN đang thúc đẩy các giải pháp về định danh số, nền tảng quản trị số, sandbox cho mô hình kinh doanh mới; trong khi Bộ Tài chính nghiên cứu cơ chế thuế – kế toán đơn giản hơn, hướng tới tự động hóa nghĩa vụ kê khai dựa trên dữ liệu giao dịch.
Có thể nói, thời điểm hiện nay là "chín muồi" không chỉ vì công nghệ đã sẵn sàng, mà vì tư duy chính sách đang chuyển dịch. Nếu tiếp tục tháo gỡ đúng hướng, Việt Nam hoàn toàn có thể hình thành một lực lượng doanh nhân số quy mô lớn trong vài năm tới.
Muốn có hàng triệu doanh nhân số, phải đổi tư duy quản lý
Trên thế giới, những quốc gia nào đã phát triển mô hình tương tự và Việt Nam có thể học được gì, thưa ông?
Ông Phạm Đức Nghiệm : Nếu nhìn rộng ra thế giới, có thể thấy mô hình "doanh nghiệp một người" đã được nhiều quốc gia coi là một cấu phần chiến lược của nền kinh tế số.
Singapore xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp số tinh gọn, quản trị bằng dữ liệu thời gian thực, thủ tục thành lập chỉ mất vài phút nhờ định danh số Singpass. Quốc gia này cũng áp dụng cơ chế "thuê ngoài sự tuân thủ", cho phép doanh nghiệp siêu nhỏ sử dụng dịch vụ thư ký công ty để thực hiện các nghĩa vụ pháp lý.
Hàn Quốc ban hành đạo luật thúc đẩy doanh nghiệp sáng tạo tự doanh trong lĩnh vực tri thức và công nghệ, đồng thời có cơ chế hỗ trợ cá nhân khởi nghiệp thất bại quay trở lại thị trường.
Ấn Độ tiên phong với mô hình One Person Company (OPC), trao cho cá nhân tư cách pháp nhân độc lập và trách nhiệm hữu hạn.
Trong khi đó, Estonia nổi bật với chương trình e-Residency, cho phép người dân ở bất kỳ đâu thành lập doanh nghiệp hoàn toàn trực tuyến.
Nhìn vào các kinh nghiệm này, có thể rút ra bài học quan trọng: phải định danh rõ mô hình doanh nghiệp một người, đơn giản hóa đầu vào, quản trị bằng dữ liệu, tập trung ưu đãi vào lĩnh vực tri thức và xây dựng cơ chế bảo vệ rủi ro để cá nhân dám bước vào con đường doanh nhân số.
Vậy Việt Nam cần những đột phá chính sách nào để thúc đẩy mô hình này, thưa ông?
Ông Phạm Đức Nghiệm : Nếu nhìn vào kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy một điểm chung, đó là quốc gia nào muốn thúc đẩy doanh nghiệp một người đều phải cải cách thể chế mạnh mẽ, chứ không chỉ dừng ở việc "khuyến khích". Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật đó.
Trước hết là số hóa toàn bộ vòng đời doanh nghiệp. Ở Singapore, một cá nhân chỉ cần vài phút để thành lập doanh nghiệp nhờ định danh số Singpass; ở Estonia, toàn bộ thủ tục diễn ra trực tuyến; tại Ấn Độ, "doanh nghiệp một người" được đăng ký chỉ với một bộ hồ sơ điện tử. Việt Nam hoàn toàn có thể tiến tới mô hình tương tự: đăng ký kinh doanh, định danh, mở tài khoản, khai thuế, phát hành hóa đơn và ký hợp đồng điện tử – tất cả trên một nền tảng số thống nhất, không yêu cầu giấy tờ vật lý.
Thứ hai, cần thiết kế lại chính sách thuế – kế toán theo hướng "thuế khoán, luồng xanh, hậu kiểm". Singapore "thuê ngoài sự tuân thủ - Outsourcing Compliance" tức là Nhà nước không yêu cầu doanh nghiệp siêu nhỏ phải tự hiểu hết luật hay tự làm toàn bộ thủ tục. Thay vào đó, doanh nghiệp chỉ cần thuê một Thư ký công ty – một nghề được luật hóa – để đảm bảo mọi nghĩa vụ pháp lý được thực hiện đúng hạn. Điều này giúp giảm mạnh gánh nặng tuân thủ, tăng tính minh bạch và cho phép cá nhân tập trung vào kinh doanh; Hàn Quốc giám sát bằng dữ liệu thời gian thực. Việt Nam có thể áp dụng thuế khoán thông minh dựa trên dữ liệu giao dịch, kế toán AI tích hợp với nền tảng bán hàng và cơ chế khai thuế tự động.
Thứ ba, phải xây dựng hạ tầng quốc gia cho doanh nhân số: Định danh số, chữ ký số phổ cập, thanh toán số xuyên biên giới, dữ liệu mở, trợ lý pháp lý AI, nền tảng quản trị số cho doanh nghiệp siêu nhỏ và sandbox cho mô hình mới. Khi hạ tầng đủ mạnh, chi phí khởi nghiệp sẽ giảm xuống mức gần như bằng 0.
Cuối cùng, chính sách giảm thiểu rủi ro. Trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam, các chính sách sẽ được thiết kế cho doanh nghiệp một người ở nước ta sẽ cân nhắc các cơ chế, chính sách đã được áp dụng thành công ở nước ngoài như: Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp thất bại được áp dụng rộng rãi ở Hàn Quốc, cơ chế miễn giảm thuế và cơ chế xuyên thấu trách nhiệm hợp lý (Trung Quốc), chính sách người kế nhiệm (Ấn Độ) và chính sách an sinh phù hợp (Singapore, Hàn Quốc, Trung Quốc). Đây là yếu tố giúp cá nhân mạnh dạn khởi nghiệp mà không quá lo ngại rủi ro.
'Doanh nghiệp một người' có thể trở thành 'Khoán 10 mới' của kinh tế số
Mục tiêu hình thành một triệu doanh nghiệp một người đến năm 2030 liệu có khả thi không? Ông có thông điệp gì gửi tới người trẻ?
Ông Phạm Đức Nghiệm : Tôi tin rằng mục tiêu này hoàn toàn khả thi.
Không phải chúng ta bắt đầu từ con số 0. Việt Nam đã có sẵn hàng triệu cá nhân đang hoạt động gần với mô hình doanh nghiệp một người như hộ kinh doanh, người bán hàng online, freelancer, nhà sáng tạo nội dung, lập trình viên hay chuyên gia tư vấn độc lập.
Họ chỉ thiếu một hành lang pháp lý phù hợp và một hạ tầng số đủ mạnh để "lộ sáng".
Nếu nhìn ra thế giới, sự phát triển mạnh của solopreneur (solo + entrepreneur: Nhà kinh doanh độc lập) tại Mỹ, doanh nghiệp một người tại Ấn Độ hay doanh nghiệp sáng tạo tự doanh tại Hàn Quốc cho thấy một xu hướng rõ ràng: Cá nhân đang dần trở thành đơn vị sản xuất cơ bản của nền kinh tế số.
Điều quan trọng nhất là phải thay đổi tâm thế và tư duy: Từ xã hội làm thuê sang xã hội doanh nhân, từ quản lý sang quản trị và đồng hành.
Trong thế kỷ XX, sức mạnh quốc gia được đo bằng nhà máy, tài nguyên và quy mô lao động. Nhưng trong thế kỷ XXI, sức mạnh ấy sẽ ngày càng phụ thuộc vào khả năng giải phóng sức sáng tạo của từng cá nhân.
Việt Nam đang hướng tới một tầm nhìn lớn hơn: Khởi nghiệp không chỉ dành cho một nhóm nhỏ tinh hoa, mà là cơ hội của toàn dân.
Khi công nghệ và AI trở thành công cụ phổ cập, bất kỳ ai – từ người trẻ ở đô thị đến người lao động trung tuổi ở nông thôn – đều có thể tạo ra giá trị, xây dựng doanh nghiệp và tham gia nền kinh tế số. Đây chính là nền tảng để hình thành một "quốc gia doanh nhân số", nơi sức mạnh quốc gia được kết thành từ thành quả của hàng triệu cá nhân sáng tạo.
Tôi muốn gửi tới người trẻ một thông điệp rằng: Chưa bao giờ cơ hội khởi nghiệp lại rộng mở như hôm nay.
Chỉ cần một chiếc máy tính, một tài khoản số và một ý tưởng, người trẻ Việt Nam đã có thể bước vào thị trường toàn cầu.
Nếu "Khoán 10" từng giải phóng sức sản xuất trong nông nghiệp, thì trong kỷ nguyên số, chính sách dành cho doanh nghiệp một người hoàn toàn có thể trở thành một "Khoán 10 mới" để giải phóng sức sản xuất trí tuệ của hàng chục triệu người dân Việt Nam.
Trân trọng cảm ơn ông!
